امامزاده صالح اردبیل و نقش آن در حیات فرهنگی و مذهبی مردم اردبیل

مقدمه
امروزه در شهر اردبیل و حومه آن چندین مقبره و بقعه معروف به امامزاده وجود دارد که در بین مردم بیشتر به مقابر فرزندان امام موسی کاظم شهرت دارند. در بین این مقابر امامزاده های منسوب به امام موسی کاظم، تعدادی قبور اجداد شیخ صفی الدین اردبیلی قرار دارد. بیشتر اطلاعاتی که از این مقابر و امامزاده ها در دست است اطلاعات شفاهی هستند که در بین مردم رواج دارند و اطلاعات خیلی کم و پراکنده ایی در منابع راجع به امامزاده های شهر اردبیل و حومه در دست است. از بین این امامزاده ها، دو امامزاده در شهر اردبیل وجود دارد که در بین به « اوغلان ایمامزاده سی » ( امامزاده پسر) و « قئز ایمامزاده سی » (امامزاده دختر) معروفند. امامزاده دختر در كنار مسجدى است كه مرحوم حاج مير صالح مجتهد انوارى در سال ۱۲۹۳ هجرى قمرى آن را ساخته است و امروزه بين محله اوچدكان و بازار قرار دارد. اما مقبره امامزاده صالح در نزديكى ميدان شيخ صفى الدين واقع است. (بابا صفری،۱۳۷۰: ۲/۱۹۱). منشاء و اساس این نامگذاری و این که چرا به این اسامی معروف هستند معلوم نیست. همچنین معلوم نیست که از چه زمانی به این اسامی معروف گشته اند. به دلیل نبود منابع مکتوب در خصوص امامزاده های اردبیل و بخصوص این دو امامزاده نمی توان اطلاعاتی در این باره به دست آورد و ناچار باید به حدسیات دست زد. هر چند هم این حدسیات زیاد نمی تواند مورد اعتماد و اطمینان قرار گیرد . یکی از این حدسیات این است که این دو اسم در واقع بیانگر جنسیت صاحب این دو مقابر هستند. ولی ضعف این حدس در آن است که در زیارتنامه موجود در قئز ایمامزاده سی به صراحت صاحب مقبره را مذکر معرفی نموده است. بنابراین باید به حدسیات و فرضیات دیگری دست یازید که نیازمند تحققات بیشتر­ی در حوزه زبانشناسی و فرهنگ عامه است. در این مقاله قصد ما آن است که به معرفی یکی از این امامزاده ها و نقش آن در حیات فرهنگی و مذهبی مردم اردبیل بپردازیم. ولی ذکر یک نکته در مقدمه ضروری می نماید که نگارنده قبل از شروع نگاشتن مقاله بنا به ضرورت به منابع تاریخی و جغرافیایی فراوانی مانند مقاتل الطالبین و مهاجران آل طالب و … مراجعه کرد که اطلاعاتی را در خصوص امامزاده­ها­ی اردبیل و من جمله امامزاده موضوع این نوشتار امامزاده صالح به دست آورد، متاسفانه با کمال حیرت وتعجب به جز دو منبع در هیچ کدام از این منابع اطلاعاتی به دست نیامد. اطلاعات به دست آمده از این دو منبع نیز خیلی کم و ناقص است. بنابراین بعد از معرفی کوتاه این امامزاده و موقعیت آن در شهر اردبیل ( با استفاده از اطلاعات کتاب بحر الانساب مندرج در کتاب اردبیل در گذرگاه تاریخ و همچنین اطلاعات مندرج در سفرنامه شاردن و بعضا اطلاعات پراکنده در سایت های مختلف ) بلافاصله وارد مبحث دوم نوشتار حاضر می شویم.

معرفی امامزاده و موقعیت آن در شهر اردبیل
بقعه امامزاده صالح (ع) در ميدان عالي قاپو روبروي مسجد ملا مومن اردبيل ميدان ، کوچه اونچي ميدان در حريم درجه چهار بقعه شيخ صفي واقع شده است. مالکيت اثر با توجه به اينکه بنا يک مکان زيارتي است، وقفي بوده و هم اکنون در اختيار هيئت امناي مساجد مي باشد. اين بنا شامل رواق حرم صحن و مسجد بوده که نماي جنوبي آن مرکب از ايواني با تاق نيم گنبد و تزئينات کاشي کاري است. تنها قسمت باقيمانده از بناي قديمي يک ساختمان هشت ضلعي است که ضريح در آن قرار دارد. مجموعه بنا شامل رواق، حرم، صحن و مسجد است و نماى جنوبى آن مرکب از ايوانى با تاق نيم گنبد و ترئينات کاشيکارى است. سر در بقعه امامزاده صالح در عهد شاه عباس بزرگ كاشى‏كارى شده و با كاشى هاى آجرى مزين گشته است. اين كاشيها امروز نيز باقى است(بابا صفری،۱۳۷۰: ۲/۱۹۱)
در آن كاشى‏ها اشعار زير نوشته شده است و تاريخ ساختمان يا تعمير بنا بدين نحو مشخص گشته است:
به عهد دولت عباس شاه دين پرور
كه هست بنده اولاد خاندان على‏
اساس روضه شهزاده صالح از سر صدق‏
بنا گذاشت حسن، چاكر ولى على‏
رقم زدم پى تاريخ آن، خرد گفتا:
مباركست ز حب بناى حُسن على
مصرع آخر كه ماده تاريخ است بحساب ابجد ۱۰۳۱ مي­شود و بيت دوم حكايت از آن دارد كه اساس روضه شهزاده بنا گذاشته شده است ولى چون قبل از آن تاريخ نيز بقعه اين امامزاده بستى براى پناهندگان بوده است، چنين به نظر مي­رسد كه اساس‏ بنا ايجاد نگشته بلكه تعمير يا تجديد بنا شده و يا قسمتى بر بناى قديمى اضافه گشته است. (بابا صفری،۱۳۷۰: ۲/۱۹۲) بقعه داراى رواق مستطيل با تاق و تويزه است. دو سوى ورودى بنا و ورودى حرم که روبروى هم قرار دارند، ‌ هشت تاق­نما ساخته شده و پنجره‌هايى که در تاقنماهاى جنوبى ساخته شده است، نور داخل رواق را تأمين مى‌کند. ايوان ورودى حرم، داراى تزئينات مقرنس‌کارى و آئينه‌کارى محدود است. حرم بقعه، در شمال رواق قرار دارد و داراى طرح هشت ضلعى با هفت تاقنما در هفت ضلع است. در سه تاقنماى جنوبى، شرقى و غربى، پنجره‌هايى براى نورگيرى نصب شده است. ضريح آهنى بقعه در وسط حرم قرار دارد و در جوار حرم، اتاقى به چشم‌ مى‌خورد که مدفن دو تن از علما و مراجع عاليقدر گذشته است.
مقبره قديمي و با ارزش اين امامزاده در سال ۱۳۸۲ تخريب شده ، ساختمان جديد در حال احداث مي باشد.
السلام علي آدم صفوه الله، السلام علي نوح نبي الله، السلام علي ابراهيم خليل الله، السلام علي عيسي روح الله، السلام عليك يا رسول الله، السلام عليك يا خير خلق الله، السلام عليك يا محمد بن عبدالله خاتم النبيين صلي الله عليه و آله و سلم، السلام علي اميرالمومنين علي بن ابيطالب وصي رسول الله، و علي ائمه المسلمين سلام الله عليهم اجمعين و علي ذريه رسول الله، و رحمه الله و بركاته و عليك السلام ايها الصالح ابن الامام موسي كاظم، عليه آلاف التحيه و الثناء و رحمه الله و بركاته اللهم اني اسئلك ان تختم الي بالسعاده و ترزقني خير الدنيا و الآخره و تقبله بکرمك و عزتك و رحمتك يا ارحم الراحمين و صلي الله علي محمد و آله اجمعين.
اکثر مردم منطقه، آن حضرت را از اولاد يا نوادگان امام موسي کاظم (ع) مي دانند. تاريخ ولادت و وفات آن حضرت مشخص نيست. آنچه در اين مورد مي­توان گفت اين است كه اين هر دو امامزاده فرزندان بلافصل حضرت موسى بن جعفر (ع) نبوده‏اند و چون كتيبه يا نوشته‏اى كه حاكى از شجره نسب آنان باشد در دست نيست بايد گفت كه آنها از نواده‏هاى آن بزرگوار بوده‏اند. (بابا صفری،۱۳۷۰: ۲/۱۹۲) همچنین باید به این نکته توجه داشت که در شهر های مختلف ایران مقابر منسوب به امامزاده صالح فرزند امام موسی کاظم (ع) و برادر امام رضا(ع) وجود دارد ( برای نمونه مقبره امامزاده صالح در تجریش ؛ حسین شهیدی ۱۳۸۲ :۲۱۷ و مقبره امامزاده صالح در غازیان بند انزلی ؛ ابراهیم اصلاح عربانی ۱۳۷۴ : ۱/۵۶۵) مسئله وجود چندین امامزاده با نام ها و نسب های مشترک در شهرهای گوناگون باعث خلط مباحث مربوط به این امامزاده ها شده است. مثلا در «سایت اوقاف و امورخیریه اردبیل» مطالبی در خصوص نسب امامزاده صالح اردبیل آمده است که مربوط به امامزاده صالح تجریش بوده است و این مسئله در کتیبه امامزاده صالح تجریش به صراحت قید شده است. در حالی که امامزاده صالح اردبیل فاقد چنین کتیبه صریحی می باشد. بنابراین باید در صحت نسب این امامزاده(ها) شک کرد و لااقل اینکه آنها فرزندان بلافصل امام موسی کاظم (ع) ندانیم. این فرض با داده های کتاب های تاریخی همچون جلد دوم «تاریخ یعقوبی» و « تاریخ قم » که نام فرندان آن امام را به دست داده اندمحکم تر می شود ( یعقوبی ۱۳۸۲ : ۲/۴۲۱؛ حسن بن محمد قمی ، ۱۳۶۱ : ۱۹۹ ).
مالکيت اثر با توجه به اينکه بنا يک مکان زيارتي است، وقفي بوده و هم اکنون در اختيار هيئت امناي مساجد مي باشد. تنها قسمت باقيمانده از بناي قديمي يک ساختمان هشت ضلعي است که ضريح در آن قرار دارد . مجموعه بنا شامل رواق، حرم، صحن و مسجد است و نماى جنوبى آن مرکب از ايوانى با تاق نيم گنبد و ترئينات کاشيکارى است. بر اساس اشعارى که روى کاشى‌هاى ايوان ورودى نوشته شده، بنا در زمان شاه‌عباس اول به سال ۱۱۳۰ هجرى قمری ساخته شده است.

نقش امامزاده صالح در حیات فرهنگی و مذهبی مردم اردبیل
امامزاده صالح در عهد سلاطين صفوى مورد احترام آنان بود و مقبره او، طبق نوشته آدام اولئواروس و شاردن، بست و دار الامانى براى گناهكاران بشمار مي­آمد ولى چون محوطه وسيعى براى اقامت طولانى پناهندگان نداشت از اين رو آنها در فرصت مناسبى كه در روزهاى اول بدست مي­آوردند، عرض ميدانى را كه بين آن بقعه و مقبره شيخ صفى الدين بود و امروزه به خط مستقيم در حدود يكصد متر است، مى‏پيمودند و خود را به آستانه در ورودى شيخ مي­رسانيدند و تا زماني كه بخشوده نمى‏شدند در آنجا مي­ماندند و از غذاى مهمانسراى شيخ نيز اطعام مي­گشتند. (بابا صفری، ۱۳۷۰ : ۲/۱۹۲). گذشته از مسئله بست نشینی و دارالامانی این زیارتگاه که تا دوره قاجاریه ادامه یافت، این زیارتگاه همواره یکی از نقاط زیارتی اردبیل بخصوص در ماه محرم و رمضان بوده است ولی به دلیل قرارگیری این زیارتگاه در کنار بقعه شیخ صفی همواره در سایه این همنشینی قرار داشته است. به همین دلیل تا سال­های اخیر این زیارتگاه در بین بیشتر مردم اردبیل و حومه شناخته نشده باقی مانده است و بنابراین تاثیر زیادی در بین مردم نداشته است. ولی با گذشت زمان در سال­های اخیر با توجه به قرار­گیری این مکان در دست اوقاف و بازسازی آن و برنامه های دینی و فرهنگی گوناگونی که به همت آستان زیاتگاه و همچنین سایر سازمان ها ذیربط انجام گرفته و می گیرد کم کم جایگاه خود را در بین مردم باز می جوید و با توجه به این که تقریبا در وسط شهر اردبیل قرار گرفته است، مرکزیت خود را در امور دینی و فرهنگی اردبیل باز می یابد. بدین ترتیب برنامه ها و مراسم های گوناگونی در این زیارتگاه انجام می گیرد. از جمله مراسم تحویل سال نو، برگزاری مراسم ماه محرم ، صفر و رمضان. همچنین با توجه به ضرورت مراسم تلاوت قرآان، ادعیه و جز آن در این مکان انجام می گیرد و روز به روز به اهمیت این بقعه و زیارتگاه افزوده می شود.

نتیجه گیری
با توجه به آن چه که گفته شد زیارتگاه امامزاده صالح که در شهر اردبیل واقع گشته و منسوب به فرزند بلافصل آن حضرت می باشد، در طول تاریخ چندان مورد توجه مردم نبوده است تا اینکه در دوره شاه عباس صفوی و شاید بنا به ادعاهای سید بودن صفوی، این مکان تجدید بنا شده و محل بست مردم و دارالامان گناهکارن و خاطیان قانون قرار گرفت همچنان و تا سال­های اخیر زیاد شناخته شده نبوده است . ولی در سالهای اخیر و با همت اداره اوقاف اردبیل این مکان مورد بازسازی قرار گرفته و برنامه های چندی در راستای شناساندن این زیارتگاه و هچنین برنامه های دینی و فرهنگی فرواوانی اجرا شده است.

مقصود شهبازی

0 دیدگاه در ”امامزاده صالح اردبیل و نقش آن در حیات فرهنگی و مذهبی مردم اردبیل“

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

اوقات شرعی

آمار بازدید

بازدید امروز : 122
بازدید دیروز : 272
بازدید هفته : 2188
بازدید ماه : 5370
بازدید کل : 130699